İş kazası tazminat davası, kazada bedensel zarar gören işçinin (ölüm halinde yakınlarının) işverene karşı iş mahkemesinde açtığı davadır. Bu davada hem maddi hem manevi tazminat istenebilir. Dava açmadan önce arabulucuya gitmeniz gerekmez, ancak zamanaşımı süresini kaçırmamak gerekir.
Aşağıda önce hangi olayların iş kazası sayıldığını, ardından tazminat kalemlerini, kusur ve SGK ödemelerinin hesaba etkisini, süreleri ve dava aşamalarını bulacaksınız.
Hangi olaylar iş kazası sayılır?
5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu‘nun 13. maddesi iş kazasını, sigortalıyı hemen veya sonradan bedenen ya da ruhen engelli hâle getiren olay olarak tanımlar. Olayın bu maddedeki hallerden birinde gerçekleşmesi gerekir. Bunlar arasında sigortalının işyerinde bulunduğu sırada yaşanan olaylar, işveren tarafından görevli olarak işyeri dışına gönderilmesi nedeniyle asıl işini yapmaksızın geçen zamanlar, emziren kadın işçinin süt izni süreleri ve işverence sağlanan taşıtla işe gidiş geliş yer alır.
Sınırda kalan olaylarda (örneğin evde veya mesai dışında yaşanan kazalar) iş kazası niteliği tartışma konusu olur. Bu konuyu ayrıca evde yaşanan kazaların iş kazası sayılıp sayılmadığı yazımızda ele aldık; burada tekrar etmiyoruz.
Kazanın iş kazası sayılması ile işverenin tazminat sorumluluğu ayrı konulardır. SGK kazayı iş kazası olarak kabul etse bile, işverenin kusuru yoksa tazminat doğmayabilir. Tersine, SGK kaydı olmasa da kaza işyerinde yaşanmışsa mahkeme olayı iş kazası olarak değerlendirebilir.
Kazadan sonra yapılması gerekenler
İşveren, iş kazasını kolluk kuvvetlerine derhal, SGK’ya da en geç üç iş günü içinde bildirmek zorundadır. Kaza bu süre içinde Kuruma bildirilmezse, bildirim tarihine kadar geçen süre için ödenecek geçici iş göremezlik ödeneği işverenden tahsil edilir. Bildirimin yapılıp yapılmadığını işyerinden veya SGK’dan öğrenin; bu kayıt davada ilk bakılan belgelerden biridir.
Tazminat davasının sonucunu çoğu zaman kazanın ilk günlerinde toplanan belgeler belirler. Şunları saklayın veya temin edin:
- Hastane kayıtları, epikriz, istirahat raporları ve tedavi giderlerine ait faturalar
- SGK’ya verilen iş kazası bildirgesi ve kolluk tutanağı
- İş müfettişliği veya SGK denetim raporu, varsa savcılık soruşturma dosyası
- Maaş bordroları, banka dekontları ve gerçek ücretinizi gösteren diğer belgeler
- İş sağlığı ve güvenliği eğitimi, kişisel koruyucu donanım teslimi ve risk değerlendirmesine ilişkin kayıtlar
- Kazaya tanık olan çalışanların adı ve iletişim bilgileri
İşveren kazadan sonra size ibraname, feragat beyanı veya “başka hakkım kalmamıştır” içerikli bir belge imzalatmak isteyebilir. Belgenin tazminat hakkınızı ne ölçüde etkileyeceği içeriğine ve imza koşullarına bağlıdır. İmzalamadan önce mutlaka bir avukata okutun.
Kaza sırasında sigortasız çalışıyorsanız önce çalışma ilişkisinin kanıtlanması gerekir. Bu süreç için hizmet tespit davası yazımıza bakabilirsiniz.
İş kazası tazminat davasında görevli mahkeme ve arabuluculuk
Dava, işçi-işveren ilişkisinden doğduğu için iş mahkemesinde açılır. Bölgenizde ayrı bir iş mahkemesi yoksa asliye hukuk mahkemesi iş mahkemesi sıfatıyla bakar. Yetki bakımından davalının yerleşim yeri mahkemesinin yanında, haksız fiilin işlendiği veya zararın meydana geldiği yer ya da zarar görenin yerleşim yeri mahkemesi de yetkilidir (6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, md. 6 ve 16).
Arabuluculuk konusunda sık yapılan bir karışıklık var. 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu‘nun 3. maddesine göre iş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat ile bunlarla ilgili tespit, itiraz ve rücu davalarında dava şartı arabuluculuk hükmü uygulanmaz. Yani doğrudan dava açabilirsiniz. Taraflar isterlerse ihtiyari olarak arabuluculuğa başvurabilir.
Kaza sonrasında iş sözleşmeniz de sona erdiyse durum değişir: kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, ücret alacağı gibi işçilik alacakları için zorunlu arabuluculuk ayrıca gündeme gelir. Bu başvurunun nasıl işlediğini iş davalarında zorunlu arabuluculuk yazımızda anlattık.
Maddi tazminat kalemleri
Bedensel zarar halinde hangi kayıpların isteneceği 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu‘nun 54. maddesinde sayılır. Ölüm halinde ise destekten yoksun kalan yakınlar destekten yoksun kalma tazminatı olarak maddi tazminat talep edebilir (TBK md. 53). Uygulamada şu kalemler karşımıza çıkar:
| Kalem | Ne anlama gelir? |
|---|---|
| Tedavi ve iyileşme giderleri | SGK’nın karşılamadığı ilaç, protez, ameliyat, ulaşım ve bakım masrafları |
| Geçici iş göremezlik (kazanç kaybı) | İstirahat süresince uğranılan ve SGK ödeneğiyle karşılanmayan gelir kaybı |
| Sürekli iş göremezlik (çalışma gücü kaybı) | Kalıcı maluliyet oranına bağlı olarak ömür boyu doğacak kayıp |
| Ekonomik geleceğin sarsılması | Meslekte ilerleme, iş bulma veya kazanç imkânlarının azalması |
| Cenaze giderleri ve destekten yoksun kalma | Ölümle sonuçlanan kazalarda yakınlar için |
Sürekli iş göremezlik tazminatı en büyük kalemdir ve hesabı teknik bir işlemdir. Bilirkişi; kaza tarihi, rapor tarihi, yaş, gelir durumu ve kusur oranı gibi verilere ihtiyaç duyar. Yargıtay’ın birçok kararında, kazancında düşüş olmasa bile eskisinden fazla çaba harcayacak olan işçi için güç (efor) kaybı tazminatı kabul edilmektedir.
Ücretinizin gerçek miktarı hesabı doğrudan etkiler. Bordroda düşük gösterilen, kalanı elden ödenen ücret varsa bunu ispatlayacak belgeler önem kazanır.
Manevi tazminat nasıl istenir ve nasıl belirlenir?
Manevi tazminat, bedensel bütünlüğün ihlali nedeniyle çekilen acı ve elemin kısmen giderilmesi içindir. Maddi tazminatın yanında iş kazası sebebiyle manevi tazminat da talep edilebilir (TBK md. 56). Ağır bedensel zarar veya ölüm halinde yakınlar da manevi tazminat isteyebilir.
Manevi tazminatın tutarı için sabit bir tarife yoktur. Hâkim; kazanın oluş biçimini, işverenin kusur derecesini, yaralanmanın ağırlığını, kalıcı sonuçları ve tarafların ekonomik durumunu birlikte değerlendirir. Yargıtay’ın yerleşik yaklaşımına göre bu tazminat zenginleşme aracı olmamalı, ama caydırıcı ve tatmin edici de olmalıdır.
Dava dilekçesinde manevi tazminat için bir miktar belirtmeniz gerekir. Mahkeme talebinizle bağlıdır, yani istediğinizden fazlasına hükmedemez. Bu yüzden rakamı gerçekçi ama dar tutmadan belirlemek önemlidir.
Kusur ve işverenin sorumluluğu
İşveren, işçinin güvenliğini sağlamak için gerekli her önlemi almakla yükümlüdür. Bu yükümlülük 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun 417. maddesinden, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu‘ndan ve 4857 sayılı İş Kanunu‘ndan doğar. Eğitim vermemek, koruyucu donanım sağlamamak, makineyi korumasız çalıştırmak veya denetimsiz bırakmak tipik ihlallerdir.
Mahkeme kusur oranını kendi başına belirlemez. İş sağlığı ve güvenliği alanında uzman bilirkişiden rapor alır ve raporda taraflara kusur oranı yüzdesi verilir. İşçinin dikkatsizliği gibi bir payı varsa tazminattan indirim yapılabilir. Ancak Yargıtay işverenin özen ve gözetim yükümlülüğünü geniş yorumladığı için işçiye yüklenen kusur çoğu zaman sınırlı kalır.
Alt işveren yanında çalışıyorsanız asıl işveren de sorumlu olabilir. İş yerinin asıl işvereni, alt işverenin işçilerine karşı iş mevzuatından doğan yükümlülüklerde alt işverenle birlikte sorumludur. Davayı kime karşı açacağınız bu nedenle dikkatle belirlenmelidir.
Kazayla ilgili savcılık soruşturması veya ceza davası da olabilir (5237 sayılı Türk Ceza Kanunu‘nda taksirle yaralama ve öldürme suçları). Ceza dosyası önemli bir delildir, fakat bağlayıcı değildir. TBK’nın 74. maddesine göre ceza hâkiminin kusurun değerlendirilmesine ve zararın belirlenmesine ilişkin kararı hukuk hâkimini bağlamaz. Ceza mahkemesinin kararını beklemek zorunda olmadığınız gibi, ceza davasının sonucu hukuk davasının sonucunu da otomatik belirlemez.
SGK ödemeleri ve rücu davası
İş kazası geçiren işçiye SGK geçici iş göremezlik ödeneği ve kalıcı maluliyet halinde sürekli iş göremezlik geliri bağlayabilir. Tazminat hesabında bu ödemeler dikkate alınır: SGK’nın karşıladığı kısım, işverenden istenebilecek tazminattan mahsup edilir. Mahsubun nasıl yapılacağı bilirkişi raporunda gösterilir ve hesaplamada ciddi tutar farkı yaratabilir.
SGK’nın ayrı bir hakkı daha vardır: yaptığı ödemeleri işverenden rücu davasıyla isteyebilir. 5510 sayılı Kanun’un 21. maddesine göre kaza işverenin kastı veya iş sağlığı ve güvenliği mevzuatına aykırı hareketi sonucu meydana gelmişse, Kurum bağladığı gelirin ilk peşin sermaye değeri toplamını, sigortalının işverenden isteyebileceği tutarla sınırlı olmak üzere işverene rücu edebilir. İşveren bu davada ilk peşin sermaye değerinin tamamından kusur oranı kadar sorumludur.
Rücu davasının tarafı SGK ile işverendir; sizin açtığınız tazminat davasından ayrı yürür. Fakat iki dava birbirini etkiler. İşçinin işverenden isteyebileceği tutar, rücu davasında üst sınırı oluşturur. Peşin sermaye değerinin nasıl hesaplandığını ilgili tebliğden okuyabilirsiniz.
Zamanaşımı ve dikkat edilecek süreler
Haksız fiil niteliğindeki tazminat taleplerinde genel kural TBK md. 72’dedir: tazminat istemi, zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten başlayarak iki yılın ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten başlayarak on yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar. Tazminat, ceza kanunlarının daha uzun zamanaşımı öngördüğü bir fiilden doğmuşsa bu süre uygulanır. Taksirle yaralama veya öldürme söz konusu olduğunda ceza zamanaşımı bu sebeple önem kazanabilir.
İki yıllık sürenin başlangıcı, “zararı öğrenme” kavramı nedeniyle çoğu dosyada tartışma yaratır. Uygulamada kalıcı maluliyet oranının belli olduğu rapor tarihi gibi anlar dikkate alınır; fakat hangi tarihin esas alınacağı dosyaya göre değişir. Sürenin dolduğunu düşünüp dava hakkından vazgeçmeden önce bir avukata danışın.
Dava açıldıktan sonra tazminat miktarı bilirkişi raporuyla ortaya çıkar ve talep artırılır. Bu artırılan kısım için zamanaşımı itirazları gündeme gelebilir. Anayasa Mahkemesi bir bireysel başvuruda, iş kazası tazminat davasında talebin sonradan artırılan kısmının zamanaşımı gerekçesiyle reddedilmesi nedeniyle mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiğini kabul etmiştir. Yine de zamanaşımı riskini bu karara dayanarak yönetmek yerine davayı vakit geçirmeden açmak daha güvenlidir.
Sürelerle ilgili şunları da bilmek gerekir:
- İşveren, kazayı kolluğa derhal, SGK’ya üç iş günü içinde bildirmek zorundadır.
- İş kazası tazminat davasında dava şartı arabuluculuk yoktur; zamanaşımı süresi dava açılana kadar işler.
- İşçilik alacakları için ayrıca zorunlu arabuluculuk ve farklı zamanaşımı süreleri geçerlidir.
Kaza sonrası iş sözleşmesi ve çalışma durumu
Kaza sonrası istirahat raporu alan işçinin işten çıkarılıp çıkarılamayacağı ayrı bir sorudur; ayrıntıları raporlu işçi ve fesih yazımızda bulabilirsiniz. Tazminat davası açmanız, çalışmaya devam ediyorsanız iş sözleşmenizin bitmesini gerektirmez. Dava ile iş ilişkisi ayrı hukuki yollardır.
İş sözleşmesini sonlandırmayı düşünüyorsanız, önce haklı fesih şartlarını ve bunun kıdem tazminatına etkisini değerlendirin. Yanlış kurgulanmış bir istifa, tazminat davasını değil ama kıdem tazminatı hakkını etkileyebilir.
Dava süreci ve ilk adımlar
Dava genel olarak şu aşamalardan geçer:
- Belgelerin toplanması: tıbbi evraklar, SGK kayıtları, ücret belgeleri ve tanık bilgileri.
- Maluliyet oranının belirlenmesi: SGK Sağlık Kurulu raporu varsa incelenir; mahkeme gerekirse Adli Tıp Kurumu’ndan veya yetkili sağlık kuruluşlarından yeni rapor ister.
- Dava dilekçesinin hazırlanması: maddi ve manevi tazminat talepleri, faiz talebi ve delil listesi yazılır.
- Belirsiz alacak davası seçeneği: tazminat tutarı baştan kesin belirlenemiyorsa HMK md. 107 uyarınca asgari bir miktar göstererek dava açılabilir; tutar bilirkişi raporu sonrası artırılır.
- Tahkikat: tanıklar dinlenir, işyerinde keşif yapılabilir, kusur ve hesap bilirkişi raporları alınır.
- Karar ve kanun yolu: karara karşı istinaf, sonrasında şartları varsa temyiz yoluna gidilebilir.
Süre, dosyanın niteliğine ve bilirkişi raporlarının ne zaman geldiğine göre değişir; bu nedenle kesin bir takvim vermek doğru olmaz. Tazminat miktarı yüksek olduğundan harç ve yargılama giderleri de önceden planlanmalıdır. Mahkemeye sunacağınız belgeleri ve tanık listesini dava açmadan önce toplamak, süreci kısaltan en önemli hazırlıktır.
Kazanın ardından SGK’ya yaptığınız başvurular, işverenin bildirimi ve almış olduğunuz raporlar için resmi bilgiye SGK’nın iş kazası sayfasından ulaşabilirsiniz.
İş kazası sonrası tazminat haklarınızı ve dava sürecini değerlendirmek isterseniz Sen Gönül Hukuk Bürosu olarak Kozyatağı’ndaki ofisimizde dosyanızı inceleyebiliriz. İstanbul iş hukuku avukatı hizmetlerimiz hakkında bilgi alabilir ve başvuru için bizimle iletişime geçebilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
İş kazası tazminat davası için arabulucuya gitmek zorunlu mu?
Hayır. 7036 sayılı Kanun’un 3. maddesi, iş kazasından doğan maddi ve manevi tazminat davalarını dava şartı arabuluculuğun dışında tutar. Doğrudan iş mahkemesinde dava açabilirsiniz. Taraflar isterlerse ihtiyari arabuluculuğa başvurabilir, fakat bu zorunlu değildir.
İş kazası tazminat davasında zamanaşımı kaç yıldır?
Genel kural olarak zararı ve sorumluyu öğrendiğiniz tarihten itibaren iki yıl, her halde fiil tarihinden itibaren on yıldır. Olay ceza kanununda daha uzun zamanaşımı olan bir suç oluşturuyorsa o süre uygulanır. İki yılın başlangıcı dosyaya göre tartışılabildiği için gecikmeden başvurmak gerekir.
SGK gelir bağladıysa işverenden ayrıca tazminat isteyebilir miyim?
Evet, SGK ödemeleri işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Ancak SGK’nın karşıladığı kısım tazminattan mahsup edilir. Bu nedenle fiilen isteyebileceğiniz tutar, bilirkişinin hesapladığı toplam zarar ile SGK ödemelerinin farkına göre belirlenir.
Kazada ben de dikkatsizsem tazminat alamaz mıyım?
İşçinin payı olması tazminat hakkını tek başına ortadan kaldırmaz. Bilirkişi kusur oranlarını belirler ve işçinin kusuru kadar indirim yapılabilir. Kazanın tamamen işçinin kusuruyla oluştuğu ve işverenin önlem yükümlülüğünü yerine getirdiği ispatlanırsa sorumluluk doğmayabilir.
İş kazasında ölüm halinde kimler tazminat isteyebilir?
Destekten yoksun kalan yakınlar cenaze giderleri ve destekten yoksun kalma tazminatı talep edebilir. Ayrıca ölen işçinin yakınları, uğradıkları elem için manevi tazminat da isteyebilir. Kimlerin hak sahibi olduğu ve payların nasıl bölüneceği ailenin durumuna göre belirlenir.
İşveren kazayı SGK’ya bildirmediyse ne olur?
İşveren, kazayı üç iş günü içinde SGK’ya bildirmek zorundadır. Bildirmezse bildirim tarihine kadar ödenecek geçici iş göremezlik ödeneği Kurumca işverenden tahsil edilir. Bildirim yapılmamış olması tazminat hakkınızı ortadan kaldırmaz; kazayı tanık ve belgelerle ispatlamanız gerekir.
